شهریور ۶۷؛ زخمی که هنوز باز است
شهریور از راه رسیده است؛ ماهی که در حافظهی مبارزاتی مردم ایران، یادآور یکی از خونینترین فصلهای تاریخ جمهوری اسلامی است. در تابستان ۱۳۶۷، از اواخر تیرماه تا اوایل شهریور، هزاران زندانی سیاسی در زندانهای ایران بهطور مخفیانه اعدام شدند. عفو بینالملل شمار قربانیان را دستکم حدود پنج هزار نفر برآورد کرده است، هرچند شمار دقیق آنان هنوز مشخص نیست. قربانیان از میان هواداران و اعضای سازمان مجاهدین خلق و گروههای مختلف چپ، کمونیست و دیگر مخالفان سیاسی حکومت بودند.
بسیاری از این زندانیان پیش از آن محاکمه و به زندان محکوم شده بودند و برخی حتی دوران محکومیت خود را میگذراندند. در تابستان ۱۳۶۷ ارتباط زندانیان با خانوادهها قطع شد و هیئتهایی که بعدها به «هیئتهای مرگ» شهرت یافتند، در مدت کوتاهی درباره مرگ و زندگی آنان تصمیم گرفتند. اسناد سازمان ملل و گزارشهای حقوق بشری، از اعدامهای گسترده در دهها شهر ایران سخن گفتهاند.
این کشتار در فضایی تقریباً بسته و به دور از نظارت عمومی صورت گرفت. خانوادهها هفتهها و گاه ماهها از سرنوشت فرزندان، همسران و خواهران و برادران خود بیخبر ماندند. از اواخر پاییز همان سال، بسیاری از آنان را فراخواندند، وسایل شخصی عزیزانشان را تحویل دادند و به آنان گفتند که زندانی اعدام شده است؛ بیآنکه جسدی تحویل دهند یا محل دفن را مشخص کنند.
بخش بزرگی از پیکرها در گورهای بینام و جمعی دفن شد. خاوران در جنوب شرقی تهران به نماد این گورها تبدیل شد. شهادت خانوادهها و بازماندگان از زمینهای تازه زیروروشده، لباسها و وسایلی که از خاک بیرون مانده بودند و بوی اجساد حکایت دارد. در دهههای بعد نیز نهادهای حقوق بشری بارها درباره تخریب یا دستکاری گورهای جمعی خاوران و دیگر شهرها هشدار دادهاند.
کشتار ۱۳۶۷ اندکی پس از پذیرش رسمی قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت و در فضای پایان جنگ ایران و عراق آغاز شد. جمهوری اسلامی در ۱۷ ژوئیه ۱۹۸۸ پذیرش قطعنامه را به سازمان ملل اعلام کرد و موج اصلی اعدامها در روزهای پس از آن آغاز شد. عفو بینالملل این کشتارها را اقدامی هماهنگ برای حذف گسترده مخالفان سیاسی توصیف کرده است.
یکی از مهمترین اسناد داخلی درباره این کشتار، موضعگیری حسینعلی منتظری، قائممقام وقت خمینی، است. او در همان سال نسبت به اعدامها اعتراض کرد. سالها بعد، در سال ۲۰۱۶، فایل صوتی جلسه او با اعضای هیئت اعدام تهران منتشر شد؛ سندی که گفتوگوی مستقیم مقامهای مسئول درباره اعدامها را آشکارتر کرد. گزارشگران سازمان ملل نیز بعدها به این فایل و نقش اعضای «هیئت مرگ» استناد کردهاند.
شهریور ۶۷ زخمی در تاریخ معاصر ایران است؛ زخمی که با گذشت زمان بسته نشده است. حقیقت کامل آن هنگامی روشن خواهد شد که نام همه قربانیان، محل دفن آنان، چگونگی تصمیمگیری درباره اعدامها و مسئولیت تمامی عاملان و آمران آن آشکار شود.
یاد قربانیان کشتار تابستان ۱۳۶۷ گرامی باد؛ یاد انسانهایی که جانشان را گرفتند، اما نتوانستند نام و آرمانشان را در گورهای بینشان دفن کنند.
پاسخی بگذارید