آثار منتشر شده در فصلنامه درنگ فرانکفورت ویژه تابستان- علی اکبر جانوند

عەلی ئەکبەر جانەوەند شاعیر، نووسەر، سینه‌ریۆنووس و ژەنەری سێتار، تەنبوور و شۆرانگیزە. ئەو لە ٨ی خۆردادی ساڵی ١٣٤٨ی هەتاوی لە گوندی سەهام‌آباد، سەر بە تۆیسەرکان، لەدایک بووە. قۆناغی سەرەتایی خوێندنی لە گوندی زادگای خۆی تەواو کردووە و قۆناغی ڕێنمایی لە گوندێکی هاوسێیەوە خوێندووە. لەوە بە دواوە دوور لە خێزانەکەی بەردەوام بووە لە درێژەدان بە خوێندنەوەی. قۆناغی ناوەندی لە تۆیسەرکان تەواو کردووە و خوێندنی باڵای تا ئاستی بەکالۆریۆسی ناپەیوەست لە بواری ئەندازیاریی بیناسازی (عومران) لە هەمەدان و تاران بەسەر بردووە. بەرهەمە بڵاوکراوەکانی بریتین لە: هۆنراوە، چیرۆکی کورت، ڕۆمان، وەرگێڕانی هۆنراوەی کوردی؛ کە بە گشتی شانزە بەرهەمی نووسراو و دوو وەرگێڕانی هۆنراوەی کوردیی بڵاوکراوەتەوە. هەروەها یەک سینه‌ریۆ، یەک کۆمەڵە هایکۆ، یەک کۆکراوەی هەڵبژاردەی چیرۆکە کورتەکان و یەک کۆمەڵە هۆنراوەی کرێکاریشی ئامادەی چاپکردنن.

علی جانوند  شاعر، نویسنده،  فیلمنامه‌نویس و  نوازنده‌ی سه‌تار و تنبور و شورانگیز است. وی متولد هشتم خرداد ۱۳۴۸ شمسی روستای سهام‌آباد تویسرکان است. دوره‌ی تحصیلی ابتدایی را در روستای زادگاه و راهنمایی را در روستای هم‌جوار و از آن به بعد دور از خانواده تحصیلاتش را دنبال کرد. متوسطه را در تویسرکان و تحصیلات عالی را تا مقطع کارشناسی ناپیوسته عمران، در همدان و تهران گذراند. آثار منتشر شده:  شعر، داستان کوتاه، رمان، ترجمه شعر کردی شانزده تالیف و دو ترجمه شعر کردی است. بک فیلم‌نامه یک مجموعه‌ی هایکو، یک مجموعه گزیده داستان‌های کوتاه و یک مجوعه شعر کارگری نیز آماده برای چاپ دارد.

مقاله

زمانی دایکی و ناسنامەی نیشتمانی؛ بە تێڕوانینێکی تایبەت بۆ زمانی کوردی

ئێران وڵاتێکە کە لە ڕووی زمان، کەلتوور و نەریتە مێژووییەکانەوە جۆراوجۆرییەکی بێوێنەی هەیە. لە ناوچەیەکی فراواندا کە لە کەناراوەکانی دەریای خەزەرەوە تا کەناراوەکانی کەنداوی فارس، و لە چیای زاگرۆسەوە تا دەشتەکانی ڕۆژهەڵات درێژ دەبێتەوە، گەل و نەتەوە جیاوازەکان بە زمان و زاراوەی جیاواز لە تەنیشت یەک ژیاون و لە ماوەی سەدەکاندا شارستانییەکی هاوبەش و ناسنامەیەکی نیشتمانییان پێکهێناوە. یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی ئەم وڵاتە، هاوژیانی زمانە جۆراوجۆرەکانە لە تەنیشت زمانی فارسی وەک زمانی نیشتمانی و هاوبەشی ئێرانییەکان.

لە چنین بارودۆخێکدا، باسکردنی «زمانی دایکی» تەنها بابەتێکی فێرکاری یان زمانەوانی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە بوارەکانی ناسنامەی کەلتووری، مافەکانی هاووڵاتیبوون، گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی، یەکگرتوویی نیشتمانی و تەنانەت پێشکەوتنی زانستی و ئابووری هەیە. هەر زمانێکی دایکی هەڵگری بەشێکە لە بیرەوەرییە مێژووییەکان، ئەدەبی زارەکی، سیستەمی زانیارییە ناوخۆییەکان و شێوازی تێگەیشتنی کۆمەڵگەیەک لە جیهان. بۆیە پاراستن و بەهێزکردنی زمانە دایکییەکان نەک هەر هەڕەشەیەک بۆ یەکێتیی نیشتمانی نییە، بەڵکو دەتوانێت یارمەتیدەری بەهێزکردنی بنەما کەلتوورییەکانی وڵات بێت.

لە ئەم وتارەدا، بە سەرنجی تایبەت بۆ زمانی کوردی وەک یەکێک لە گرنگترین زمانە ئێرانییەکان، هەوڵ دەدرێت پیشان بدرێت کە پشتگیری لە فێرکردن و بڵاوکردنەوەی زمانی دایکی، لە تەنیشت پاراستنی پێگەی زمانی فارسی، دەتوانێت نموونەیەکی سەرکەوتوو بێت بۆ گەشەپێدانی کەلتووری و یەکگرتوویی نیشتمانیی بەردەوام.

زمان؛ زیاتر لە ئامرازێکی پەیوەندی

زمان تەنها ئامرازێک نییە بۆ گواستنەوەی زانیاری. زمان ماڵی بیرکردنەوەیە. مرۆڤ بە هۆی زمانەوە بیر دەکاتەوە، هەستەکانی دەردەبڕێت، ئەزموونەکانی ڕێک دەخات و مانا بە جیهانی دەوروبەری خۆی دەبەخشێت. یەکەم وشانەی کە منداڵ لە دایک و خێزانەکەی فێر دەبێت، بناغەی سەرەتایی ناسینی ئەو بۆ جیهان دادەنێت. دەروونناسانی گەشە و پسپۆڕانی زانستە پەروەردەییەکان پێیان وایە زمانی دایکی یەکەم بوارە بۆ دروستبوونی ناسنامەی تاکەکەسی و کۆمەڵایەتی مرۆڤ. لاواندنەوەکانی دایک، چیرۆکە زارەکییەکان، پەند و ئامۆژگارییەکان، گۆرانییە نەریتییەکان، ڕێوڕەسمەکان و گێڕانەوە نەتەوەییەکان هەموویان بە هۆی زمانی دایکییەوە دەگەنە نەوەکانی دواتر. لەبەر ئەوە، ناتوانرێت زمانی دایکی تەنها وەک ئامرازێکی پەیوەندی ببیندرێت؛ بەڵکو بەشێکە لە سەرمایەی کەلتووری هەر کۆمەڵگەیەک. کاتێک زمانێک لاواز دەبێت، بەشێک لە بیرەوەرییە مێژووییەکان و میراتی ناماددی ئەو کۆمەڵگەیەش لە مەترسی لەبیرچووندا دەبێت.

جۆراوجۆری زمانی لە ئێران؛ سامانێکی نیشتمانی

ئێران لە کۆنەوە یەکێک بووە لە جۆراوجۆرترین ناوچە زمانییەکانی جیهان. جگە لە زمانی فارسی، زمان و زاراوەی زۆر لە ناوچە جیاوازەکانی وڵاتدا بەکاردەهێندرێن کە هەر یەکەیان نوێنەرایەتی بەشێک لە مێژوو و کەلتووری ئەم وڵاتە دەکەن. لە گرنگترین ئەم زمانانە دەتوانرێت ئاماژە بە کوردی، ئازەری (تورکیی ئازەربایجانی)، عەرەبی، بلوچی، تورکمەنی، لوری، لەکی، گیلەکی و مازەندەرانی بکرێت. هەر یەک لەمانە ئەدەب، مۆسیقا، فۆلکلۆر و سیستەمی مانایی تایبەتی خۆی هەیە. ئەم جۆراوجۆرییە زمانییە نیشانەی پەرشوباڵاوی نییە، بەڵکو هێمای دەوڵەمەندی شارستانیی ئێرانە. هەروەک باخێکی جوان بە جۆراوجۆری گوڵ و ڕەنگەکان شکۆمەند دەبێت، کەلتووری ئێرانیش بە بوونی زمان و کەلتوورە جیاوازەکان دەوڵەمەندتر بووە. ئەزموونی مێژوویی ئێران پیشان دەدات کە گەلە جیاوازەکان، سەرەڕای جیاوازی زمانی، بەشدارییان لە دروستکردنی ناسنامەی نیشتمانی ئێرانی کردووە و لە ساتە هەستیارە مێژووییەکاندا بەرگرییان لە یەکپارچەیی خاک و سەربەخۆیی وڵات کردووە. بۆیە دەبێت جۆراوجۆری زمانی وەک سەرمایەیەکی نیشتمانی سەیر بکرێت کە پێویستی بە پاراستن و بەڕێوەبردنی ژیرانە هەیە.

زمانی کوردی؛ لقێکی کۆن لە خێزانی زمانە ئێرانییەکان

زمانی کوردی یەکێکە لە گرنگترین زمانە ئێرانییەکان و بەشێکی بەهادارە لە میراتی کەلتووری ئێران. لە ڕوانگەی زمانەوانیی مێژووییەوە، کوردی لە لقەکەی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژئاوادا جێگای دەبێتەوە و خزمایەتیی ڕەچەڵەکی لەگەڵ زمانەکانی مادی و پارتی هەیە.

هەرچەندە هەندێک جار لە نووسینە گشتییەکاندا باس لە «چەند هەزار ساڵ کۆنی زمانی کوردی» دەکرێت، بەڵام توێژینەوە زانستییەکان جیاوازی نێوان ڕیشە مێژووییەکان و بەڵگە ناسراوەکان دەکەن. بە پێی لێکۆڵینەوەکانی زمانەوانان، کوردیی ئەمڕۆ لە پرۆسەی گۆڕانی زمانە ئێرانییە ناوەڕاستەکان و گواستنەوە بۆ سەردەمی ئێرانیی نوێ پێک هاتووە. کۆنترین دەقە ناسراوەکان کە بە شێوەیەکی پشتپێبەستراو دەکرێت بە کوردی دابنرێن، بۆ سەدەکانی دەیەم و یازدەهەمی زایینی دەگەڕێنەوە.

زمانی کوردی کۆمەڵەیەک لە جۆر و زاراوە جیاواز لەخۆ دەگرێت کە گرنگترینەکانیان ئەمانەن:

– کرمانجی

– سۆرانی

– کەڵهوری

– گۆرانی و هەورامی (هۆرامی)

هەر یەک لەمانە تایبەتمەندی دەنگی، ڕێزمانی و وشەیی تایبەتی خۆی هەیە. ئەم جۆراوجۆرییە ناوخۆییە نیشانەی چالاکی مێژوویی و فراوانی جوگرافیایی زمانی کوردییە. ئەمڕۆ کوردی تەنها لە پارێزگا کوردنشینەکانی ڕۆژئاوای وڵاتدا بەکاردەهێنرێت، بەڵکو لە هەندێک ناوچەی خۆراسان، مازەندەران، گیلان و ناوچەکانی دیکەی ئێرانیش کۆمەڵگەی کوردزمان بوونیان هەیە کە لە ماوەی جیاوازی مێژووییدا گواستراونەتەوە یان کۆچیان کردووە. ئەم کۆمەڵگایانە لەگەڵ پاراستنی بەشێک لە ناسنامەی زمانی خۆیان، کاریگەریی ژینگە نوێیەکانیانیشیان وەرگرتووە و جۆرە زاراوەی تایبەتیان پێکهێناوە.

میراتی کەلتووری زمانی کوردی

زمانی کوردی هەڵگری گەنجینەیەکی بەهادارە لە ئەدەب، مۆسیقا، فۆلکلۆر و گێڕانەوە مێژووییەکان. هۆنراوەی کوردی لە ماوەی سەدەکاندا بوارێک بووە بۆ دەربڕینی خۆشەویستی، عیرفان، حەماسە، دانایی و کێشە کۆمەڵایەتییەکان. شاعیرانی وەک مەلای جەزیری، ئەحمەدی خانی، وەفایی، نالی، سالم و هەژاری موکریانی ڕۆڵێکی گرنگیان لە گەشەدانی ئەدەبی کوردی هەبووە. لە تەنیشت ئەدەبی نووسراو، نەریتی زارەکیی کوردیش دەوڵەمەندییەکی بەرچاوی هەیە. چیرۆکە حەماسییەکان، چیرۆکی عاشقانە، ئەفسانەکان و گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان بەشێکی گرنگ لە بیرەوەریی کەلتووری خەڵکی کورد پێکدەهێنن. مۆسیقای کوردیش یەکێکە لە دەوڵەمەندترین لقەکانی مۆسیقای ناوچەیی ئێران. مەقامەکان، نەغمەکان و گۆرانییە کوردییەکان نەک تەنها مێژوو و کەلتووری خەڵکی کورد دەنوێننەوە، بەڵکو بەشێکن لە میراتی مۆسیقایی ئێران. پاراستنی زمانی کوردی لە ڕاستیدا پاراستنی بەشێکە لە میراتی کەلتووری ئێران؛ میراتێک کە لە تەنیشت کەلتوورە ناوخۆییەکانی دیکە، ناسنامەی فرەڕەهەندی ئێرانی پێکهێناوە.

زمانی فارسی؛ ستوونی پەیوەندی نیشتمانی

لە تەنیشت گرنگیی زمانە دایکییەکان، ڕۆڵی زمانی فارسی لە مێژووی ئێران پێگەیەکی تایبەت و بێهاوتای هەیە. فارسی لە زیاتر لە هەزار ساڵی ڕابردوودا زمانی دەوڵەتی، ئەدەبی، زانستی و کەلتووری ئێران بووە. بەرهەمە ماندووەکانی فەردەوسی، سەعدی، حافز، مەولەوی، نیزامی و دەیان کەسایەتی دیاری دیکە، بەشێکی گرنگ لە میراتی شارستانیی ئێران و جیهان پێکدەهێنن. زمانی فارسی نەک تەنها ئامرازێک بووە بۆ پەیوەندی نێوان گەلە جیاوازەکانی وڵات، بەڵکو لە سەردەمە جیاوازەکاندا هەڵگری زانست، فەلسەفە، عیرفان و هونەری ئێرانیش بووە. فارسی لە ماوەی سەدەکاندا ڕۆڵی زمانی هاوبەشی نێوان گەلە ئێرانییەکان بینیوە. ئەم زمانە هەلی پەیوەندی لەنێوان خەڵکانی خاوەن زمانە دایکییە جیاوازەکاندا دابین کردووە و لە دروستبوونی دامەزراوەکانی فێرکاری، کارگێڕی، زانستی و ئابووری وڵاتدا ڕۆڵێکی بنەڕەتی هەبووە. ئەگەر ئەمڕۆ ئەندازیارێکی کورد، پزیشکێکی بلوچ، مامۆستایەکی زانکۆی ئازەری، توێژەرێکی عەرەبزمان و کارآفرینێکی گیلەک دەتوانن بەبێ بەربەست زمانی لەگەڵ یەکتر هاوکاری بکەن، بەشێکی گرنگ لەو توانایەیان قەرزاری بوونی زمانی هاوبەشی فارسییە. بۆیە بەرگری لە پێگەی فارسی وەک زمانی نیشتمانی، پێویستییەکی بێگومانە بۆ پاراستنی کارایی دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان و یەکگرتوویی نیشتمانی وڵات.

زمانی دایکی و فێرکردن؛ دۆزینەوە زانستییەکان چی دەڵێن؟

یەکێک لە گرنگترین بابەتەکان لە بوارەکەی زمانی دایکی، کێشەی فێرکردنە. توێژینەوەکانی بوارەکانی زانستە پەروەردەیی و زمانەوانیی فێرکاری پیشان دەدەن کە منداڵانی ئەوەی لە ساڵانی سەرەتایی خوێندنەوەدا هەلی بەکارهێنانی زمانی دایکییان هەبێت، لە تێگەیشتن لە چەمکە بنەڕەتییەکاندا سەرکەوتووترن. هۆکاری ئەم بابەتەش ڕوونە. منداڵ پێش چوونە قوتابخانە، جیهانی دەوروبەری خۆی بە هۆی زمانی دایکییەوە ناسیوە. کاتێک فێرکردنی سەرەتایی بە هەمان زمان دەست پێ بکات، گواستنەوەی چەمکە فێرکارییەکان بە ئاسانیی زیاتر ئەنجام دەدرێت. هەندێک توێژینەوەش پیشانیان داوە کە فێرکردنی پشتبەستوو بە زمانی دایکی دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی متمانەبەخۆبوون، بەشداریی چالاکتر لە پۆل و کەمبوونەوەی دواکەوتنی خوێندنی لە ساڵانی سەرەتاییدا. بەڵام ئەمە واتای لابردنی زمانی نیشتمانی لە سیستەمی فێرکردن نییە. زۆرێک لە پسپۆڕان جەخت لەسەر ئەو مۆدێلە دەکەنەوە کە تێیدا فێرکردنی زمانی دایکی و زمانی نیشتمانی بە شێوەی تەواوکەری یەکتر و هاوکات بەڕێوە دەچن. ئەم جۆرە مۆدێلە دەتوانێت هەم ناسنامەی کەلتووری قوتابی بەهێز بکات و هەم ئامادەی بکات بۆ بەشداری لە ئاستی نیشتمانی.

دووزمانی؛ دەرفەت یان ئاستەنگ؟

لە ڕابردوودا وا دەزانرا کە گەشەکردنی هاوکات لە دوو زماندا ڕەنگە ببێتە هۆی سەرلێشێوانی منداڵ. بەڵام توێژینەوەکانی چەند دەیەی دوایی لە زانستە ناسراکییەکان و زمانەوانیدا پیشانیان داوە کە دووزمانی، ئەگەر بارودۆخی فێرکاریی گونجاوی بۆ دابین بکرێت، نەک تەنها بەربەستێک بۆ گەشەی مێشک نییە، بەڵکو سوودە زۆریشی هەیە.

منداڵانی دووزمانە زۆرجار لە بوارەکانی خوارەوەدا ئەنجامی باش پیشان دەدەن:

– نەرمی و گونجانکاری ناسراکی

– هۆشیاریی فرازمانی

– توانای چارەسەرکردنی کێشە

– بەڕێوەبردنی سەرنج

– گواستنەوە لەنێوان سیستەمە جیاوازەکانی بیرکردنەوە

هۆشیاریی فرازمانی یەکێکە لە گرنگترین ئەم سوودانە. کەسی دووزمانە باشتر تێدەگات کە زمانەکان چۆن کار دەکەن و چۆن دەتوانرێت یەک چەمک بە شێوە زمانییە جیاوازەکان دەرببڕدرێت. ئەم تایبەتمەندییە دواتریش لە فێربوونی زمانی سێیەمدا کاریگەریی هەیە.

دووزمانی و فێربوونی زمانە نێودەوڵەتییەکان

جیهانی ئەمڕۆ زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە پێویستی بە لێهاتوویی زمانی هەیە. زمانەکانی وەک ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی، ئیسپانی و چینی لە بوارە زانستی و ئابوورییەکاندا گرنگییەکی زۆریان پەیدا کردووە.

توێژینەوەی زۆر پیشانیان داوە کە منداڵانی خاوەن ئەزموونی سەرکەوتووی دووزمانی زۆرجار ئامادەیی زیاتر بۆ فێربوونی زمانەکانی دیکەیان هەیە. چونکە پێشتر تێگەیشتوون کە پەیوەندیی نێوان زمان و مانا پەیوەندییەکی نەرمە و یەک چەمک دەتوانرێت بە وشەی جیاواز دەرببڕدرێت. بۆ نموونە، قوتابییەکی کوردزمان کە هەم بە کوردی و هەم بە فارسی شارەزایە، کاتێک ئینگلیزی فێردەبێت لەگەڵ پرۆسەی گۆڕینی سیستەمی زمانی نامۆ ئاشنا نییە. ئەو پێشتر ئەزموونی گواستنەوەی مانای لەنێوان دوو زماندا هەبووە و ئەم ئەزموونە دەتوانێت فێربوونی زمانی سێیەم ئاسانتر بکات. بەڵام بەدەستهێنانی ئەم سوودانە پێویستی بە «دووزمانیی پشتگیریکراو» هەیە؛ واتە هەردوو زمانەکە خاوەنی فێرکردنی ستاندارد، سەرچاوەی فێرکاریی گونجاو و پێگەی کۆمەڵایەتیی باش بن.

یەکێتیی نیشتمانی لەگەڵ جۆراوجۆری

یەکێک لە نیگەرانییەکانی کە هەندێک جار لە باسەکانی زمانی دایکی دەخرێتەڕوو، ئەگەری زیان گەیاندن بە یەکگرتوویی نیشتمانییە. بەڵام ئەزموونی زۆرێک لە وڵاتە فرەزمانەکان پیشان دەدات کە ڕێزگرتن لە جۆراوجۆری زمانی بە مانای لاوازکردنی یەکێتیی نیشتمانی نییە.

لە ڕاستیدا، یەکگرتوویی بەردەوام کاتێک دروست دەبێت کە هاووڵاتیان هەست بکەن ناسنامەی کەلتووری و زمانییان ڕێزلێگیراوە. پشتگوێخستنی جۆراوجۆری کەلتووری دەتوانێت هەستی دووری دروست بکات، لە کاتێکدا ناساندن و داننان بەو جۆراوجۆرییە هۆکاری بەشداریی فراوانتر لە ژیانی نیشتمانی دەبێت. بۆ نموونە، وێنا بکە پڕۆژەیەکی بیناسازی لە سیستان و بلوچستاندا بەڕێوە دەچێت. ئەندامانی تیمەکە پێکهاتوون لە ئەندازیارێکی کورد، ئەندازیارێکی ئازەری، میعمارێکی عەرەبزمان، خاوەنکارێکی بلوچ و پسپۆڕانی ناوچە جیاوازەکانی وڵات. لە چنین دۆخێکدا بوونی زمانێکی هاوبەش بۆ بەڕێوەبردنی کارە پسپۆڕی و کارگێڕییەکان تەواو پێویستە و ئەم ڕۆڵە فارسی دەبینێت. بەڵام هەمان ئەو کەسانە لە ماڵ، خێزان و ژینگەی کەلتووری خۆیاندا مافیان هەیە زمانی دایکییان بپارێزن و بەهێزی بکەن. ئەم دوو بوارە نەک ناکۆکن، بەڵکو تەواوکەری یەکترن.

ڕێکارەکان بۆ پشتگیری لە زمانە دایکییەکان

بۆ گەیشتن بە مۆدێلێکی هاوسەنگ لەنێوان پاراستنی زمانی نیشتمانی و بەهێزکردنی زمانە دایکییەکان، دەتوانرێت ئەم ڕێکارانە بخرێنە بەرچاو:

１.       داڕشتنی بەرنامەی فێرکردنی دووزمانە لە قۆناغی سەرەتایی بە پشتبەستن بە ستانداردە زانستییەکان.

２.       ئامادەکردنی مامۆستایانی دووزمانە کە بە هەردوو زمانی ناوخۆیی و فارسی ئاشنا بن.

３.       دانانی کتێب و سەرچاوەی فێرکاریی ستاندارد بۆ فێرکردنی زمانی دایکی.

４.       پشتگیری لە توێژینەوە زانکۆییەکان سەبارەت بە زمان و زاراوە ئێرانییەکان.

５.       فراوانکردنی ڕاگەیاندنە ناوخۆییەکان و بەرهەمهێنانی ناوەڕۆکی کەلتووریی فرەزمانە.

６.       تۆمارکردن و بەڵگەنامەکردنی میراتی زارەکی، چیرۆکەکان، گۆرانییەکان و زاراوەکانی لە مەترسی لەناوچوون.

７.       دروستکردنی دەرفەتی زیاتر بۆ بڵاوکردنەوەی بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەکان بە زمانە ناوخۆییەکان.

ئەم سیاسەتانە دەتوانن لەگەڵ پاراستنی پێگەی فارسی، یارمەتی شکوفابوونی سەرمایەی کەلتووریی وڵاتیش بدەن.

دەتوانرێت ئێران وەک ماڵێکی گەورە لەگەڵ ژوورە زۆرەکان وێنا بکرێت؛ ماڵێک کە لە ناویدا زمانە جیاوازەکان لە تەنیشت یەکتر دەژین. زمانی فارسی ستوونی سەرەکیی پەیوەندی و هاوبەستێتیی ئەم ماڵەیە، بەڵام بەهێزیی ئەم بینایە پەیوەستە بەوەی دەنگی هەموو دانیشتووانی ببیسترێت. زمانی کوردی وەک یەکێک لە گرنگترین زمانە ئێرانییەکان، هەڵگری بەشێکی بەهادارە لە مێژوو، ئەدەب و کەلتووری ئەم وڵاتە. پشتگیری لە فێرکردن، توێژینەوە و بەرهەمهێنانی کەلتووری بە زمانی کوردی نەک هەر هەڕەشەیەک بۆ یەکێتیی نیشتمانی نییە، بەڵکو دەتوانێت ببێتە هۆی بەهێزبوونی هەستی سەر بەستبوون و بەشداریی کۆمەڵایەتی. ئەمڕۆ دۆزینەوە زانستییەکانیش پیشان دەدەن کە فێرکردنی پشتبەستوو بە زمانی دایکی و دووزمانیی پشتگیریکراو دەتوانێت سوودی فێرکاری، ناسراکی و کۆمەڵایەتیی گرنگی لێبکەوێتەوە. بۆیە پاراستنی زمانی فارسی وەک زمانی نیشتمانی و دڵنیابوون لە مافە زمانییەکانی هاووڵاتیان بۆ سوودوەرگرتن لە زمانی دایکییان، دوو ئامانجی دژبەیەک نین؛ بەڵکو دوو ستوونی تەواوکەرن بۆ دروستکردنی ئێرانێکی بەهێز، ئاگادار و خاوەن سەرمایەی کەلتووریی دەوڵەمەند.

ئاسۆی پێویست ئەوەیە کە منداڵانی ئێران، بێ گوێدان بە زمانی دایکییان، بتوانن یەکەم هەنگاوەکانی فێربوون لە ژینگەیەکی ئاشنادا هەڵبگرن، پاشان بە هۆی زمانی فارسییەوە لەگەڵ تەواوی وڵات پەیوەندی دابمەزرێنن و دواتریش بە سوودوەرگرتن لەو سەرمایە فرەزمانییە لە بوارە زانستی و نێودەوڵەتییەکاندا سەرکەوتوو بن. ئێرانی داهاتوو دەتوانێت ئێرانێک بێت کە تێیدا جۆراوجۆری زمانی نەک وەک کێشە، بەڵکو وەک دەرفەت سەیر بکرێت؛ دەرفەتێک بۆ شکوفابوونی کەلتووری، گەشەپێدانی مرۆیی و بەهێزکردنی زیاتر و زیاتری یەکێتیی نیشتمانی.

سەرچاوەکان

1.         Windfuhr, G. (2009). The Iranian Languages. Routledge.

2.         Haig, G., & Öpengin, E. (2018). “Kurdish.” In The Languages and Linguistics of Western Asia. De Gruyter.

3.         Cummins, J. (2000). Language, Power and Pedagogy: Bilingual Children in the Crossfire. Multilingual Matters.

4.         UNESCO. (2003). Education in a Multilingual World. UNESCO Publishing.

ترجمه به فارسی از علی جانوند

زبان مادری و هویت ملی؛ با نگاهی ویژه به زبان کردی

ایران سرزمینی است با تنوعی کم‌نظیر از زبان‌ها، فرهنگ‌ها و سنت‌های تاریخی. در گستره‌ای که از سواحل خزر تا کرانه‌های خلیج فارس و از کوهستان‌های زاگرس تا دشت‌های شرق امتداد یافته است، اقوام گوناگون با زبان‌ها و گویش‌های متفاوت در کنار یکدیگر زیسته‌اند و در طول قرن‌ها، تمدنی مشترک و هویتی ملی را شکل داده‌اند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این سرزمین، همزیستی زبان‌های متنوع در کنار زبان فارسی به عنوان زبان ملی و مشترک ایرانیان است.

در چنین بستری، بحث «زبان مادری» صرفاً یک موضوع آموزشی یا زبانی نیست، بلکه به حوزه‌هایی چون هویت فرهنگی، حقوق شهروندی، توسعه اجتماعی، انسجام ملی و حتی پیشرفت علمی و اقتصادی ارتباط پیدا می‌کند. هر زبان مادری حامل بخشی از حافظه تاریخی، ادبیات شفاهی، نظام دانایی بومی و شیوه نگاه یک جامعه به جهان است. از این رو، پاسداشت و تقویت زبان‌های مادری نه تنها تهدیدی برای وحدت ملی محسوب نمی‌شود، بلکه می‌تواند به استحکام بنیان‌های فرهنگی کشور یاری رساند.

در این مقاله، با تمرکز ویژه بر زبان کردی به عنوان یکی از مهم‌ترین زبان‌های ایرانی، تلاش می‌شود نشان داده شود که حمایت از آموزش و ترویج زبان مادری، در کنار حفظ جایگاه زبان فارسی، می‌تواند الگویی موفق برای توسعه فرهنگی و انسجام پایدار ملی باشد.

زبان؛ فراتر از ابزار ارتباط

زبان تنها وسیله‌ای برای انتقال اطلاعات نیست. زبان، خانه اندیشه است. انسان از طریق زبان می‌اندیشد، احساسات خود را بیان می‌کند، تجربه‌هایش را سامان می‌دهد و جهان پیرامون را معنا می‌بخشد. نخستین واژه‌هایی که کودک از مادر و خانواده می‌آموزد، بنیان اولیه شناخت او از جهان را شکل می‌دهد.

روان‌شناسان رشد و متخصصان علوم تربیتی معتقدند که زبان مادری نخستین بستر شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی انسان است. لالایی‌های مادرانه، داستان‌های شفاهی، ضرب‌المثل‌ها، متل‌ها، آیین‌ها و روایت‌های قومی همگی از طریق زبان مادری به نسل‌های بعد منتقل می‌شوند.

از همین رو، زبان مادری را نمی‌توان صرفاً یک ابزار ارتباطی دانست؛ بلکه بخشی از سرمایه فرهنگی هر جامعه است. هنگامی که زبانی تضعیف می‌شود، بخشی از حافظه تاریخی و میراث ناملموس آن جامعه نیز در معرض فراموشی قرار می‌گیرد.

تنوع زبانی در ایران؛ ثروتی ملی

ایران از دیرباز یکی از متنوع‌ترین مناطق زبانی جهان بوده است. افزون بر زبان فارسی، زبان‌ها و گویش‌های متعددی در نقاط مختلف کشور رواج دارند که هر یک بخشی از تاریخ و فرهنگ این سرزمین را نمایندگی می‌کنند.

از جمله مهم‌ترین این زبان‌ها می‌توان به کردی، آذری (ترکی آذربایجانی)، عربی، بلوچی، ترکمنی، لری، لکی، گیلکی و مازندرانی اشاره کرد. هر یک از این زبان‌ها دارای ادبیات، موسیقی، فرهنگ عامه و نظام معنایی ویژه خود هستند.

این تنوع زبانی نه نشانه پراکندگی، بلکه نمادی از غنای تمدنی ایران است. همان‌گونه که یک باغ زیبا از تنوع گل‌ها و رنگ‌ها شکوه می‌یابد، فرهنگ ایرانی نیز از حضور زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون غنا پیدا کرده است. تجربه تاریخی ایران نشان می‌دهد که اقوام مختلف با وجود تفاوت‌های زبانی، در شکل‌گیری هویت ملی ایرانی سهم داشته‌اند و در بزنگاه‌های تاریخی، از تمامیت ارضی و استقلال کشور دفاع کرده‌اند. بنابراین تنوع زبانی را باید سرمایه‌ای ملی دانست که نیازمند حفاظت و مدیریت خردمندانه است.

زبان کردی؛ شاخه‌ای کهن از خانواده زبان‌های ایرانی

زبان کردی یکی از مهم‌ترین زبان‌های ایرانی و بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی ایران به شمار می‌آید. از دیدگاه زبان‌شناسی تاریخی، کردی در شاخه زبان‌های ایرانی شمال‌غربی قرار می‌گیرد و با زبان‌هایی چون مادی و پارتی خویشاوندی تبارشناختی دارد. هرچند گاه در نوشته‌های عمومی از «چند هزار سال قدمت زبان کردی» سخن گفته می‌شود، اما پژوهش‌های علمی میان ریشه‌های تاریخی و شواهد مستند تفاوت قائل می‌شوند. بر اساس مطالعات زبان‌شناسان، کردی امروزی در فرآیند تحول زبان‌های ایرانی میانه و در گذار به دوره ایرانی نو شکل گرفته است. قدیمی‌ترین متون شناخته‌شده که به گونه‌ای قابل استناد به زبان کردی تعلق دارند، به حدود سده‌های دهم و یازدهم میلادی بازمی‌گردند. زبان کردی مجموعه‌ای از گونه‌ها و گویش‌های متنوع را در بر می‌گیرد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

– کرمانجی

– سورانی

– کلهری

– گورانی و اورامی (هورامی)

هر یک از این گونه‌ها دارای ویژگی‌های آوایی، دستوری و واژگانی خاص خود هستند. این تنوع درونی، نشان‌دهنده پویایی تاریخی و گستردگی جغرافیایی زبان کردی است. امروزه کردی تنها در استان‌های کردنشین غرب کشور رواج ندارد، بلکه در بخش‌هایی از خراسان، مازندران، گیلان و دیگر مناطق ایران نیز اجتماعات کردزبان حضور دارند که طی دوره‌های مختلف تاریخی به این مناطق کوچانده شده یا مهاجرت کرده‌اند. این جوامع ضمن حفظ بخش‌هایی از هویت زبانی خود، تحت تأثیر محیط‌های جدید نیز قرار گرفته‌اند و گونه‌های محلی ویژه‌ای را پدید آورده‌اند.

میراث فرهنگی زبان کردی

زبان کردی حامل گنجینه‌ای ارزشمند از ادبیات، موسیقی، فرهنگ عامه و روایت‌های تاریخی است. شعر کردی در طول قرن‌ها بستری برای بیان عشق، عرفان، حماسه، حکمت و دغدغه‌های اجتماعی بوده است. شاعرانی چون ملای جزیری، احمد خانی، وفایی، نالی، سالم و هژار موکریانی سهم مهمی در گسترش ادبیات کردی داشته‌اند. در کنار ادبیات مکتوب، سنت شفاهی کردی نیز از غنای چشمگیری برخوردار است. داستان‌های حماسی، منظومه‌های عاشقانه، افسانه‌ها و آوازهای فولکلوریک بخش مهمی از حافظه فرهنگی مردم کرد را تشکیل می‌دهند. موسیقی کردی نیز یکی از غنی‌ترین شاخه‌های موسیقی نواحی ایران محسوب می‌شود. مقام‌ها، نغمه‌ها و آوازهای کردی نه تنها بازتاب‌دهنده تاریخ و فرهنگ مردم کرد هستند، بلکه بخشی از میراث موسیقایی ایران به شمار می‌آیند. پاسداری از زبان کردی در واقع پاسداری از بخشی از میراث فرهنگی ایران است؛ میراثی که در کنار سایر فرهنگ‌های بومی، هویت چندلایه ایرانی را شکل داده است.

زبان فارسی؛ ستون ارتباط ملی

در کنار اهمیت زبان‌های مادری، نقش زبان فارسی در تاریخ ایران جایگاهی ویژه و بی‌بدیل دارد. فارسی طی بیش از هزار سال گذشته زبان دیوانی، ادبی، علمی و فرهنگی ایران بوده است.

آثار ماندگار فردوسی، سعدی، حافظ، مولوی، نظامی و ده‌ها چهره برجسته دیگر، بخش مهمی از میراث تمدنی ایران و جهان را تشکیل می‌دهند. زبان فارسی نه تنها ابزار ارتباط میان اقوام مختلف کشور بوده، بلکه در دوره‌های گوناگون تاریخی، حامل دانش، فلسفه، عرفان و هنر ایرانی نیز محسوب شده است.

فارسی در طول قرن‌ها نقش زبان مشترک میان اقوام ایرانی را ایفا کرده است. این زبان امکان ارتباط میان مردمانی با زبان‌های مادری متفاوت را فراهم آورده و در شکل‌گیری نهادهای آموزشی، اداری، علمی و اقتصادی کشور نقشی اساسی داشته است.

اگر امروز یک مهندس کرد، یک پزشک بلوچ، یک استاد دانشگاه آذری، یک پژوهشگر عرب‌زبان و یک کارآفرین گیلک می‌توانند بدون مانع زبانی با یکدیگر همکاری کنند، بخش مهمی از این امکان را مدیون وجود زبان مشترک فارسی هستند.

بنابراین دفاع از جایگاه فارسی به عنوان زبان ملی، ضرورتی انکارناپذیر برای حفظ کارآمدی ساختارهای اجتماعی و انسجام ملی کشور است.

زبان مادری و آموزش؛ یافته‌های علمی چه می‌گویند؟

یکی از مهم‌ترین مباحث در حوزه زبان مادری، مسئله آموزش است. پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه علوم تربیتی و زبان‌شناسی آموزشی نشان می‌دهد کودکانی که در سال‌های نخست تحصیل امکان بهره‌گیری از زبان مادری خود را دارند، در فهم مفاهیم پایه موفق‌تر عمل می‌کنند.

دلیل این مسئله روشن است. کودک پیش از ورود به مدرسه، جهان پیرامون خود را از طریق زبان مادری شناخته است. هنگامی که آموزش اولیه با همان زبان آغاز شود، انتقال مفاهیم آموزشی با سهولت بیشتری صورت می‌گیرد.

برخی مطالعات همچنین نشان داده‌اند که آموزش مبتنی بر زبان مادری می‌تواند موجب افزایش اعتمادبه‌نفس، مشارکت فعال‌تر در کلاس و کاهش افت تحصیلی در سال‌های ابتدایی شود.

البته این موضوع به معنای حذف زبان ملی از نظام آموزشی نیست. بسیاری از متخصصان بر الگویی تأکید می‌کنند که در آن آموزش زبان مادری و آموزش زبان ملی به صورت مکمل و هم‌زمان دنبال شود. چنین الگویی می‌تواند هم هویت فرهنگی دانش‌آموز را تقویت کند و هم او را برای مشارکت در عرصه ملی آماده سازد.

دوزبانگی؛ فرصت یا چالش؟

در گذشته تصور می‌شد که رشد هم‌زمان در دو زبان ممکن است موجب سردرگمی کودک شود. اما پژوهش‌های چند دهه اخیر در علوم شناختی و زبان‌شناسی نشان داده‌اند که دوزبانگی، در صورت برخورداری از شرایط آموزشی مناسب، نه تنها مانع رشد ذهنی نیست بلکه می‌تواند مزایای متعددی به همراه داشته باشد.

کودکان دوزبانه معمولاً در زمینه‌هایی چون:

– انعطاف‌پذیری شناختی

– آگاهی فرازبانی

– توانایی حل مسئله

– مدیریت توجه

– جابه‌جایی میان نظام‌های ذهنی مختلف

عملکرد مطلوبی از خود نشان می‌دهند.

آگاهی فرازبانی یکی از مهم‌ترین این مزیت‌هاست. فرد دوزبانه بهتر درک می‌کند که زبان‌ها چگونه کار می‌کنند و چگونه می‌توان یک مفهوم را در قالب‌های زبانی متفاوت بیان کرد.

این ویژگی بعدها در یادگیری زبان سوم نیز مؤثر است.

دوزبانگی و یادگیری زبان‌های بین‌المللی

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به مهارت‌های زبانی نیاز دارد. زبان‌هایی مانند انگلیسی، فرانسه، آلمانی، اسپانیایی یا چینی در عرصه‌های علمی و اقتصادی اهمیت فراوان یافته‌اند.

مطالعات متعدد نشان داده‌اند کودکانی که تجربه موفق دوزبانگی دارند، معمولاً آمادگی بیشتری برای یادگیری زبان‌های بعدی پیدا می‌کنند. زیرا آن‌ها از پیش دریافته‌اند که میان زبان و معنا رابطه‌ای انعطاف‌پذیر وجود دارد و یک مفهوم می‌تواند با واژگان متفاوتی بیان شود.

برای مثال، دانش‌آموز کردزبانی که هم به کردی و هم به فارسی تسلط یافته است، هنگام یادگیری انگلیسی با فرایند تغییر نظام زبانی بیگانه نیست. او پیش‌تر تجربه انتقال معنا میان دو زبان را کسب کرده و این تجربه می‌تواند روند یادگیری زبان سوم را تسهیل کند.

البته تحقق این مزیت‌ها نیازمند دوزبانگی «حمایت‌شده» است؛ یعنی هر دو زبان از آموزش استاندارد، منابع آموزشی مناسب و جایگاه اجتماعی مطلوب برخوردار باشند.

وحدت ملی در عین گوناگونی

یکی از نگرانی‌هایی که گاه در بحث زبان مادری مطرح می‌شود، احتمال آسیب دیدن انسجام ملی است. با این حال تجربه بسیاری از کشورهای چندزبانه نشان می‌دهد که احترام به تنوع زبانی الزاماً به معنای تضعیف وحدت ملی نیست.

در واقع، انسجام پایدار زمانی شکل می‌گیرد که شهروندان احساس کنند هویت فرهنگی و زبانی آنان مورد احترام قرار گرفته است. نادیده گرفتن تنوع فرهنگی می‌تواند احساس فاصله ایجاد کند، در حالی که به رسمیت شناختن آن زمینه مشارکت گسترده‌تر در حیات ملی را فراهم می‌سازد.

نمونه‌ای ساده این موضوع را روشن می‌کند. تصور کنید پروژه‌ای عمرانی در سیستان و بلوچستان در حال اجراست. اعضای تیم شامل مهندسی کرد، مهندسی آذری، معماری عرب‌زبان، کارفرمایی بلوچ و کارشناسانی از مناطق مختلف کشور هستند. در چنین شرایطی وجود یک زبان مشترک برای انجام امور تخصصی و مدیریتی کاملاً ضروری است و این نقش را زبان فارسی ایفا می‌کند.

اما همین افراد در خانه، خانواده و محیط فرهنگی خود حق دارند زبان مادری‌شان را حفظ و تقویت کنند. این دو حوزه نه تنها با یکدیگر تعارضی ندارند، بلکه مکمل هم هستند.

راهبردهایی برای حمایت از زبان‌های مادری

برای دستیابی به الگویی متوازن میان حفظ زبان ملی و تقویت زبان‌های مادری، می‌توان راهکارهای زیر را مورد توجه قرار داد:

１.       طراحی برنامه‌های آموزش دوزبانه در دوره ابتدایی بر پایه استانداردهای علمی.

２.       تربیت معلمان دوزبانه آشنا با هر دو زبان محلی و فارسی.

３.       تدوین کتاب‌ها و منابع آموزشی استاندارد برای آموزش زبان مادری.

４.       حمایت از پژوهش‌های دانشگاهی درباره زبان‌ها و گویش‌های ایرانی.

５.       گسترش رسانه‌های محلی و تولید محتوای فرهنگی چندزبانه.

６.       ثبت و مستندسازی میراث شفاهی، داستان‌ها، ترانه‌ها و گویش‌های در معرض فراموشی.

７.       ایجاد فرصت‌های بیشتر برای انتشار آثار ادبی و هنری به زبان‌های بومی.

چنین سیاست‌هایی می‌تواند ضمن حفظ جایگاه فارسی، به شکوفایی سرمایه فرهنگی کشور نیز کمک کند.

ایران را می‌توان خانه‌ای بزرگ با اتاق‌های فراوان دانست؛ خانه‌ای که در آن زبان‌های مختلف در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند. زبان فارسی ستون اصلی ارتباط و همبستگی این خانه است، اما استحکام این بنا در گرو آن است که صدای همه ساکنان آن شنیده شود.

زبان کردی به عنوان یکی از مهم‌ترین زبان‌های ایرانی، حامل بخشی ارزشمند از تاریخ، ادبیات و فرهنگ این سرزمین است. حمایت از آموزش، پژوهش و تولید فرهنگی به زبان کردی نه تنها تهدیدی برای وحدت ملی نیست، بلکه می‌تواند به تقویت احساس تعلق و مشارکت اجتماعی بینجامد.

امروزه یافته‌های علمی نیز نشان می‌دهند که آموزش مبتنی بر زبان مادری و دوزبانگیِ حمایت‌شده می‌تواند مزایای آموزشی، شناختی و اجتماعی قابل توجهی به همراه داشته باشد. از این رو، پاسداشت زبان فارسی به عنوان زبان ملی و تضمین حقوق زبانی شهروندان در بهره‌گیری از زبان مادری، دو هدف متعارض نیستند؛ بلکه دو رکن مکمل برای ساختن ایرانی توانمند، آگاه و برخوردار از سرمایه فرهنگی غنی به شمار می‌آیند.

چشم‌انداز مطلوب آن است که کودکان ایرانی، فارغ از زبان مادری خود، بتوانند نخستین گام‌های یادگیری را در بستری آشنا بردارند، سپس از طریق زبان فارسی با سراسر کشور ارتباط برقرار کنند و در ادامه با بهره‌گیری از این سرمایه چندزبانه، در عرصه‌های علمی و بین‌المللی نیز موفق شوند.

ایرانِ آینده می‌تواند ایرانی باشد که در آن تنوع زبانی نه یک مسئله، بلکه یک فرصت تلقی شود؛ فرصتی برای شکوفایی فرهنگی، توسعه انسانی و تحکیم هرچه بیشتر وحدت ملی.

منابع:

شعر

«ئەم هەشت ئەپیزۆدە، هیچ پەیوەندییەکیان نییە بە شەڕی نوێی سەدە»

«ئەپیزۆدی یەک»

تەنها کۆچبەری زستان

نەهالی گۆزە کە

نەگەیشتووە بە ڕۆژی دار.

ئەگەر خاک،

 شانی خۆی بکێشێتەوە

ئەگەر بەیان بەستبێت

ئەگەر لاشەکان لە هەردوو لای سنوور،

ناویان هەبێت

و

منداڵەکان

لە وێستگەکانی چاوەڕوانی

لە نێوان گریانی ژنان ون ببن،

ئەگەر نەهال دوا بکەوێت

یان هەرگیز

نەگاتە ڕۆژی دار،

ئەمە

هەمووی هیچ پەیوەندییەکیان نییە

بە شەڕی نوێی سەدە.

«ئەپیزۆدی دوو»

بیرکردنەوە ئازار دەکێشێت.

پێکەنین ڕاهێنانێکی بێئەنجامە.

لە بیرچوونی گشتییەدا،

دەستی میهرەبانی

لە هەموو دەستەکان ئازاد بووە.

کات

لە شوێنی خۆی دەسووڕێتەوە

و

ڕەگە بڕاوەکان

لە بیرگەی خاکدا جێ ناگرن.

ئەمە

هەمووی

هیچ پەیوەندییەکیان نییە

بە شەڕی نوێی سەدە.

«ئەپیزۆدی سێ»

بە نەهالیان گوت:

مەترسە،

ئەم خاکە بۆنی بارووت نادات.

ئەم دەنگە

هاوارێکی باڵندەیە کە

سنوور ناناسێت.

باوەڕ بکە،

هەر شتێک کاتێک تازەیە،

خۆشەویستە!

ئەم هەوایە،

ئەم ئاوە،

ئەم خاکە،

بۆ تۆیە کە

کۆچبەریت و میوانیت.

«ئەپیزۆدی چوار»

نەهال

بە ڕەگ لە ژێر باڵ و بە فراوانیی گریە گوتی:

تازە؟

تەقینەوەی تازە؟

کاولبوونی تازە؟

ئاگری تازە؟

بێماڵیی تازە؟

خوێن

بە بەرواری بەسەرچوونی نوێ!

نەخشەیەک کە

هەموو بەیانییەک

لە نوێوە دێتە کێشان.

ژنەکان،

پیاوەکان،

منداڵەکان،

لە سه‌ردێڕه ڕه‌شه‌کانی ڕۆژنامەکاندا،

چەند شادابە

ئەم هەموو تازەییە

لە نەوەکوژییە دووبارەبووەکاندا.

«ئەپیزۆدی پێنج»

لەو پەڕی کاتەوە

بازرگانێک

لە گوێی ئۆقیانووس شتێک زمزمە دەکات.

سبەی،

نیگەرانی ئەورووپایە.

یاخەی ئوتووکێشراو

لە ژوورە ساردەکاندا

بە ئارامییەکی ورد

ڕاگەیەننامە دەنووسن.

یەک بە یەک

لە تەنیشت چرای شکاو تێدەپەڕن،

لە شارانێک کە

کەس تێیاندا

بە دوای پێکەنین ناگەڕێت.

نەبوونی پێکەنین

هیچ ڕاپۆرتێک تێک نادات.

«ئەپیزۆدی شەش»

نەهال گوتی:

من لە سەردەشتەوە هاتووم؛

خوشکی ھەڵەبجە!

لەو شوێنەی فرمێسک و خۆشەویستی،

ترس و سەما،

خاک و خوێن،

لە یەک چرکەدا

گەیشتن بە یەکتر.

کەس لەبیری ماوە؟

کەوتنی مێو لە سەر شانی چیا،

ئەستێرەیەک کە

لە ئاسمانەوە جێ ما،

یان مرۆڤێک کە

تەنیایی

لە باوەشی گرتبوو؟

کەس بۆ خۆڕەمشار،

بۆ هویزه،

بۆ کۆبانی،

بۆ غەززە،

بۆ حومس و حەلەب،

لێدانی نەبزی خێراتر بوو؟

یان

هەموو شتێک

لە چوارچێوەیەکی دوورەوە

بەرگەگرتنی ئاسان بوو؟

«ئەپیزۆدی حەوت»

سەردەشت،

بە سییەکانی بریندار هەڵدەستێت.

پشت بە مێوەکانی دارستان دەبەستێت،

بۆ وەستان ڕاهێنان دەکات.

لەگەڵ ئۆکراین

هاوبرین دەبێت.

لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

برین ڕووداوێکی ڕۆژانەیە.

لە شەڕدا،

لەگەڵ ماڵەکان،

پێکەنینیش کاول دەبێت.

لەسەر تەنەی دارگۆزەکان

هێشتا شوێنی برینی بۆمبی خوشەیی دیارە.

قەلەڕەشەکان پێمان دەکەنن.

لە گیرفانی پیرترەکاندا

پارچەشڕاپنێلەکان هێشتا گەرمن!

کام دایک شەڕی دەست پێکرد؟

کام ژن دوگمەکەی داگرت؟

شوێنەپێی پیاوانی نەزان

لەسەر پلەکانی کات ماوەتەوە.

خەڵک دەمرن،

خۆشەویستی بەڵام ناشاردرێتە ژێر خاک.

«ئەپیزۆدی هەشت»

بیر لە نەهال دەکەمەوە،

لەو منداڵەی بەسەر پاسی تانکدا میز دەکات.

لە تراکتۆرێک کە

زرێیەک دەدزێت،

تا ژیان بۆ ساتێک پەنا بگرێت.

دڵی چاوڕەشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست،

هاودەنگ

لەگەڵ چاوشینەکان دەدات.

بە فرمێسکێک بە هەمان ڕەنگ.

بە ئاواتێک کە

هێشتا زیندووە:

تا ئۆکراین لە

نوێ هەڵبستێتەوە

و

پێبکەنێت.

ئه‌لی جانوه‌ند

«این هشت اپیزود، ربطی ندارند به جنگِ جدیدِ قرن»

«اپیزود یک»

تنها رهابومِ  زمستان

نهالِ گردویی‌ست که

به روزِ درخت

نرسیده است.

اگر خاک

شانه‌اش را پس بکشد

اگر سپیده

یخ‌زده باشد

اگر لاشه‌ها

دو سوی مرز

اسم داشته باشند

و

کودکان

در ایستگاه‌های انتظار

میان گریه‌ی زن‌ها

گم شوند

اگر

نهال

دیر برسد

یا

هرگز

به روزِ درخت نرسد

این‌ها

ربطی ندارند

به جنگِ جدیدِ قرن.

«اپیزود دو»

فکر

درد می‌کشد.

خندیدن

تمرینی‌ست بی‌نتیجه.

در فراموشیِ همگانی

دستِ مهربانی

از تمام دست‌ها

رها شده است.

زمان

درجا می‌زند

و

ریشه‌های بریده

در حافظه‌ی خاک

جا نمی‌گیرند.

این‌ها

ربطی ندارند

به جنگِ جدیدِ قرن.

«اپیزود سه»

به نهال گفتند:

نترس

این خاک

بوی باروت نمی‌دهد

این صدا

غرشِ پرنده‌ای‌ست که

مرز نمی‌شناسد

باور کن

هر چیزی

وقتی تازه است

دوست‌داشتنی‌ست!

این هوا

این آب

این خاک

برای تو که

رهابومی و میهمان.

«اپیزود چهار»

نهال

با ریشه زیر بغل و پهنای گریه‌ گفت:

تازه؟

انفجارِ تازه؟

آوارِ تازه؟

آتشِ تازه؟

بی‌خانمانیِ تازه؟

خون

با تاریخِ انقضای نو

نقشه‌هایی که

هر صبح

دوباره ترسیم می‌شوند

زن‌ها

مردها

کودکان

در تیترهای سیاه روزنامه‌ها

چه شاداب است

این همه تازگی

در نسل‌کُشی‌های تکراری.

«اپیزود پنج»

آن‌سویِ زمان

 کاسبی،

در  گوشِ  اقیانوس

چیزی را زمزمه می‌کند

 فردا

نگرانِ اروپا‌ست

یقه‌های اتوکشیده

در اتاق‌های خنک

با آرامشی دقیق

بیانیه می‌نویسند

یکی

یکی

از کنار چراغ‌های شکسته

می‌گذرند

از شهرهایی که

کسی

در آن‌ها

لبخند را

جست‌وجو نمی‌کند.

نبودنِ لبخند

هیچ گزارشی را

مختل نمی‌کند.

«اپیزود شش»

نهال گفت:

من

از سردشت آمده‌ام؛

خواهرِ حلبچه!

جایی که

اشک و عشق

ترس و رقص

خاک و خون

در یک ثانیه

به هم رسیدند!

کسی

یادش مانده؟

افتادنِ تاک

بر شانه‌ی کوه

ستاره‌ای که

از آسمان

جا ماند

یا انسان که

تنهایی را بغل کرده بود؟

کسی

برای خرمشهر

برای هویزه

برای کوبانی

برای غزه

برای حُمص و حَلَب

ضربانِ نبضش

بالا رفت؟

یا

همه چیز

در قاب‌هایی دور

قابلِ تحمل بود؟

«اپیزود هفت»

سردشت

با شُش‌هایی زخمی

بلند می‌شود

به تاک‌های جنگل

تکیه می‌دهد

برای ایستادن

تمرین می‌کند.

با اوکراین

هم‌زخم می‌شود

در خاورمیانه

زخم

رخدادی روزمره است

در جنگ

همراه خانه‌ها،

لبخند نیز

ویران می‌شود

روی تنه‌ی گردوها

هنوز

زخمِ خوشه‌ای پیداست

کلاغ‌ها

به ما می‌خندند

در جیبِ پیرترها

ترکش‌ها

هنوز

گرم‌اند!

کدام مادر

جنگ را آغاز کرد؟

کدام زن

کلید را فشرد؟

جای پای مردانِ کودن

بر پله‌های زمان

مانده است

آدم‌ها می‌میرند

عشق

اما

دفن نمی‌شود.

«اپیزود هشت»

به نهال فکر می‌کنم

به کودکی که

بر شنیِ تانک می‌شاشد

به تراکتوری که

زرهی را

می‌رباید

تا زندگی،

لحظه‌ای پناه بگیرد.

قلبِ سیاه‌چشم‌های خاورمیانه

هم‌صدا

با چشم‌آبی‌ها می‌تپد

با اشکی

به یک رنگ

با آرزویی که

هنوز زنده است:

تا

اوکراین

دوباره

بایستد

و

بخندد.

 علی جانوند