یادی از مرتضی کیوان-حبیب شاهرکنی شاهرکنی

ما از نژادِ آتش بودیم

هم‌زادِ آفتابِ بلند، اما

با سرنوشتِ تیره‌ی خاکستر

عمری میان کوره‌ی بیداد سوختیم

او چون شراره رفت

من با شکیبِ خاکستر ماندم

کیوان ستاره شد تا

تا برفرازِ این شبِ غمناک

امید روشنی را

با ما نگاه دارد

کیوان ستاره شد

تا شب گرفتگان

راه سپیده را بشناسند

کیوان ستاره شد

که بگوید

آتش

آن‌گاه آتش است

کز اندرون خویش بسوزد

وین شام تیره را بفروزد

من در تمامِ این شبِ یلدا

دست امیدِ خسته‌ی خود را

در دست‌های روشن او می‌گذاشتم

من در تمام این شب یلدا

ایمان آفتابی خود را

از پرتو ستاره‌ی او گرم داشتم

کیوان ستاره بود

با نور زندگانی می‌کرد

با نور درگذشت

او در میان مردمکِ چشمِ ما نشست

تا این ودیعه را

روزی به صبح‌دم بسپاریم

هوشنگ ابتهاج

از مجموعه شعر یادگار خون سرو

مرتضی کیوان (۱۳۰۰–۱۳۳۳)، شاعر، منتقد ادبی، روزنامه‌نگار و از چهره‌های فرهنگی و روشنفکری ایران در دههٔ ۱۳۳۰ بود. او را بیشتر به‌خاطر دوستی با شاعران و نویسندگان برجستهٔ زمان خود، حمایت از اهل فرهنگ و سرنوشت تراژیکش پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ می‌شناسند.

۱. زندگی

مرتضی کیوان در سال ۱۳۰۰ خورشیدی در اصفهان متولد شد. پس از مهاجرت به تهران، به فعالیت‌های ادبی و روزنامه‌نگاری پرداخت و با محافل روشنفکری و ادبی آن دوران ارتباط نزدیکی برقرار کرد.

او با چهره‌هایی چون احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج (سایه)، سیاوش کسرایی و فریدون توللی دوستی و معاشرت داشت. کیوان برای بسیاری از شاعران و نویسندگان، دوستی صمیمی، مشوق ادبی و پشتیبانی فرهنگی بود.

او همچنین به آرمان‌های عدالت اجتماعی گرایش داشت و با حزب تودهٔ ایران ارتباط سیاسی داشت.

۲. دستگیری و اعدام

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، مرتضی کیوان به اتهام ارتباط با سازمان نظامی حزب توده بازداشت شد. او در ۲۷ مهر ۱۳۳۳، در ۳۳سالگی، اعدام شد.

مرگ او تأثیر عمیقی بر دوستان و هم‌نسلانش گذاشت. هوشنگ ابتهاج و احمد شاملو نیز در آثار و یادکردهای خود به او ادای احترام کردند.

۳. آثار مرتضی کیوان

بخش مهمی از نوشته‌های مرتضی کیوان، شامل نقدهای ادبی، مقاله‌ها، شعرها، داستان‌های کوتاه و نامه‌های شخصی بود. متأسفانه بسیاری از دست‌نوشته‌های او پس از دستگیری از بین رفت یا در دسترس قرار نگرفت.

مهم‌ترین کتاب دربارهٔ او، «کتاب مرتضی کیوان» است که به کوشش شاهرخ مسکوب و با همکاری پوری سلطانی گردآوری شد. این کتاب شامل نوشته‌ها، نامه‌ها، اسناد و خاطراتی دربارهٔ زندگی و شخصیت اوست.

۴. یاد مرتضی کیوان در شعر فارسی

مرگ کیوان بر شاعران برجستهٔ معاصر تأثیر عمیقی گذاشت. از جمله:

هوشنگ ابتهاج (سایه): شعر مشهور «کیوان ستاره شد» را در یاد او سرود.

احمد شاملو: در شعرهایی چون «سال بد» و «نگاه کن» به فضای سرکوب پس از کودتا و سرنوشت یاران اشاره کرد.

جمع‌بندی: مرتضی کیوان اگرچه در ۳۳سالگی جان باخت، به‌واسطهٔ دوستی با شاعران بزرگ، فعالیت‌های فرهنگی و سرنوشتش پس از کودتای ۲۸ مرداد، به یکی از چهره‌های ماندگار روشنفکری ایران تبدیل شد. اهمیت او تنها در نوشته‌هایش نیست؛ بلکه در تأثیری است که بر زندگی و خاطرهٔ دوستان و هم‌نسلانش گذاشت.