پس از پیروزی انقلاب اکتبر ۱۹۱۷، دولت بلشویکی به رهبری ولادیمیر لنین سیاست خارجی امپراتوری تزاری را به‌طور بنیادین تغییر داد و تمام قراردادها، امتیازات استعماری و قراردادهای نابرابری را که حکومت‌های قبلی روسیه (تزاری) بر ایران تحمیل کرده بودند، با صدور بیانیه‌ها و معاهدات رسمی ملغی و فسخ اعلام کرد.
مهم‌ترین قراردادها، امتیازات و معاهداتی که در دوران لنین و دولت تازه تأسیس شوروی علیه منافع ایران لغو شدند، عبارتند از:
۱. قرارداد ۱۹۰۷ (قرارداد سن‌پترزبورگ)
ماهیت قرارداد:
توافق محرمانه‌ای میان بریتانیا و روسیه تزاری بود که بدون اطلاع دولت ایران، خاک کشورمان را به سه منطقه نفوذ تقسیم کرد (شمال در اختیار روسیه، جنوب در اختیار بریتانیا و منطقه بی‌طرف در میانه).
اقدامات دولت لنین:
پس از انقلاب، دولت شوروی اسناد توافق‌نامه‌های مخفیانه را افشا کرد و با اعلام بطلان آن‌ها، مداخله در حاکمیت سرزمینی ایران را مردود دانست.
۲ امتیازات و وام‌های استعماری حکومت تزاری
وام‌های مالی و بانکی:
دولت تزاری از طریق «بانک استقراضی روسیه» وام‌های سنگینی با سودهای کلان به قاجارها داده بود که ایران را به شدت بدهکار و وابسته کرده بود. دولت لنین تمامی این بدهی‌ها و مطالبات مالی حکومت تزاری از ایران را بخشید و ملغی اعلام کرد.
امتیازات انحصاری اقتصادی و راه‌سازی:
بسیاری از امتیازات انحصاری مربوط به ساخت راه‌آهن، جاده‌سازی، خطوط تلگراف و بهره‌برداری از معادن که توسط تزارهای روسیه از دولت قاجار گرفته شده بود، لغو شدند.
۳. قرارداد مودت و همکاری (عهدنامه ۱۹۲۱ / معاهده مسکو)
اوج این رویکرد در قرارداد دوستی ایران و روس (مصوب ۱۲ فوریه ۱۹۲۱ / بهمن ۱۲۹۹) تجلی یافت که اگرچه چند سال پس از انقلاب امضا شد، اما بر اساس اصول و اراده‌ای شکل گرفت که لنین و کمیسر امور خارجه‌اش (چیچرین) پایه‌گذاری کرده بودند. مفاد کلیدی این معاهده در لغو امتیازات گذشته عبارت بود از:
لغو کاپیتولاسیون:
لغو کامل حقوق قضاوت کنسولی (مصونیت قضایی اتباع روس در ایران) که استقلال قضایی ایران را نقض می‌کرد.
واگذاری تأسیسات زیربنایی:
واگذاری رایگان تمام اموال، تأسیسات، راه‌ها، بانک‌ها و خطوط تلگرافی که دولت تزاری در خاک ایران ساخته و انحصاری کرده بود به دولت ایران.
لغو قراردادهای استعماری پیشین:
رسمی کردن لغو تمامی معاهدات، مقاوله‌نامه‌ها و قراردادهای دولت سابق روسیه با ایران که مغایر با استقلال و حاکمیت ملی ایران بود.
نکته تاریخی:
این رویکرد دولت لنین در سال‌های نخست انقلاب (سیاست «مبارزه با امپریالیسم» و احترام به استقلال ملل شرق) بازتاب بسیار مثبتی در میان روشنفکران و آزادی‌خواهان ایران (همچون دوران نهضت جنگل) داشت؛ هرچند که در سال‌های بعد و با تثبیت حکومت استالین، سیاست‌های مداخله‌جویانه اتحاد شوروی در قبال ایران شکل دیگری به خود گرفت.
دیدگاهتان را بنویسید