دیدگاه هدایت در باره‌ی کاربرد واژه‌های پارسی- جاوید فرهاد

● دیدگاه هدایت در باره‌ی کاربرد واژه‌های پارسی

صادق هدایت از داستان‌نویسان پیش‌گام و چیره‌دست ادبیات پارسی، باورمند بود که زبان پارسی، هزاران سال پیش از زبان عربی در خراسان وجود داشته و ریشه در فرهنگ و آیین آن دارد.

او در مورد کسانی که می‌گفتند باید واژه‌های عربی در زبان پارسی به‌دلیل پیشینه‌ی کاربردی آن‌ها ماندگار شوند، هم‌خوان نبود و از همین‌رو بر پاک‌سازی زبان پارسی از واژه‌های بی‌گانه پافشاری می‌کرد.

▪︎ چرا هدایت بر پاک‌سازی زبان پارسی پافشاری می‌کرد؟

هدایت زبان‌های باستانی مانند: پهلوی و اوستایی را نیکو می‌دانست و بر این نکته آگاه بود که زبان پارسی، گنجایش پاک‌سازی و سره‌سازی را دارد، مشروط بر این‌‌که این گنجایش‌ها بر پایه‌ی بازگشت به ریشه‌‌های زبانی انجام شود.

وی سال‌ها پیش، در نقد سخنان سیّد حسن تقی‌زاده از رهبران جنبش مشروطه در ایران که گفته بود: «گذاشتن کلمه‌ی فارسی‌الاصل مسلمِ نامأنوس نیز به‌جای فارسی عربی‌الاصل جایز نیست. چون که لغات عربی در اثر استقرار هزارساله حق توطن مشروع پیدا کرده(‌!) … اگر باید برای معانی دیگری که نه فارسی و نه عربیِ معروف دارد، کلماتی وضع کنیم، باید لغات عربیِ مأنوس‌تر و سهل‌تر را که در مصر و سوریه معمول است، بر لغات فارسی غیرمأنوس ترجیح بدهیم»، (۱) این گونه پاسخ مُحکم داده بود:

«جای تعجب است لغات فارسی که چندین هزار سال پیش از اختراع زبان عربی در این آب‌وخاک رایج بوده و مردم بیش‌تر به آن آشنا هستند، تکفیر و تبعید می‌شوند و حق توطن ندارند! پیش‌نهاد دیکتاتورمآبانه‌ی غریبی است که در دنیا سابقه ندارد. اگر به‌جرم این است که روزگاری ایران از عرب شکست خورده و باید زبان خود را فراموش بکند، پس ایران از یونان و مغول هم شکست خورده‌است، از این قرار چرا نباید اصالت زبان آن‌ها را حفظ بکند؟! مثلاً چرا اسم ماه‌های ترکی را دوباره رواج ندهیم و یا برای اصطلاحات علمی و فنی خودمان مستقیماً از لغات یونانی استفاده نکنیم؟! اگر به علت مذهب است، باید ببینیم کدام ملت مترقی قبل از ما این شیوه را به کار بسته و به نتیجه رسیده تا ما هم تقلید از او بکنیم. مللی که زبان مادری خود را از دست داده‌اند، همه‌ی آنها نابود و مضمحل گردیده‌اند؛ اما ملل اروپایی هم به علت این که مسیحی می‌باشند، هیچ وقت حاضر نیستند عادات و رسوم و زبان یهودیان زمان حضرت عیسی را به کار برند.» (۲)

این پاسخ هدایت، بیان‌کننده‌ی گونه‌ی نگاه وی برای برگشت به اصالت‌های زبان پارسی و پاک‌سازی این زبان از وجود واژه‌های بیگانه‌ای است که برابرهای آن‌ها در زبان پارسی وجود دارد؛ ولی در چنبره‌ی تهاجم‌های زبانی، روی آن‌ها گَرد فراموشی نشسته‌است.

پانوشت:

۱- هدایت، صادق، ماه‌نامه‌ی سخن، ایران، به سر دبیری دکتر پرویز ناتل خانلری، ۱۳۳۷، ص ۷۶.

۲- همان اثر، همان ص.

جاوید فرهاد